मुख्य सामग्रीकडे जा
हिंदू देवता

आई तुळजाभवानी — महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी, तुळजापूर शक्तीपीठ आणि कसे पोहोचाल

महाराष्ट्राची आराध्य कुलस्वामिनी श्री तुळजाभवानी मातेचा इतिहास, तुळजापूर शक्तीपीठ, प्रतापगड भवानी मंदिर, नवरात्र उत्सव आणि कसे पोहोचाल याचे संपूर्ण मार्गदर्शन.

जाहिरात

Ad Space — top

श्री तुळजाभवानी माता ही महाराष्ट्रातील असंख्य कुटुंबांची कुलस्वामिनी आणि हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांची आराध्य देवता आहे. महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तीपीठांपैकी तुळजापूर हे एक पूर्ण शक्तीपीठ मानले जाते. बालाघाटच्या डोंगररांगांवर वसलेले तुळजापूर हे शक्ती, शौर्य, संरक्षण आणि मातृवात्सल्याचे सर्वोच्च श्रद्धास्थान आहे.

पौराणिक परंपरा आणि ऐतिहासिक महत्त्व

स्कंद पुराणातील सह्याद्री खंडातील पारंपरिक आख्यायिकेनुसार, कुकुर नावाच्या राक्षसाचा संहार करून ऋषीमुनींचे रक्षण करण्यासाठी देवी आदिशक्ती येथे प्रकट झाली. देवीची मूर्ती अष्टभुजा असून हातात त्रिशूळ, चक्र, शंख, धनुष्यबाण आदी आयुधे धारण केलेली आहेत व महिषासुराचा मर्दन करतानाचे तेजस्वी स्वरूप येथे पाहायला मिळते.

ऐतिहासिक परंपरेत छत्रपती शिवाजी महाराज प्रत्येक मोठ्या मोहिमेपूर्वी आई तुळजाभवानीचा आशीर्वाद घेत असत. महाराजांनी सातारा जिल्ह्यातील प्रतापगड किल्ल्यावर १६६१ मध्ये श्री भवानी मातेचे भव्य मंदिर बांधले, जे आजही शिवभक्त व देवीभक्तांचे महत्त्वाचे तीर्थस्थान आहे.

तुळजापूर मंदिर परिसरातील प्रमुख दर्शनीय स्थळे

  • सरदार निंबाळकर महाद्वार व राजा शहाजी महाद्वार: मंदिराची भव्य प्रवेशद्वारे.
  • कल्लोळ तीर्थ आणि गोमुख तीर्थ: मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी भाविक येथे स्नान किंवा प्रोक्षण करतात.
  • सिद्धिविनायक, आदिशक्ती व मातंगी देवीची उपमंदिरे: मुख्य गाभाऱ्याच्या परिसरात विविध उपमंदिरे आहेत.

प्रमुख मंदिरे आणि कसे पोहोचाल

१. श्री तुळजाभवानी मंदिर, तुळजापूर (धाराशिव जिल्हा)

  • रेल्वे मार्ग: सर्वात जवळचे प्रमुख रेल्वे स्थानक सोलापूर जंक्शन (अंदाजे ४५ किमी) असून ते मुंबई, पुणे, बंगळुरू, हैदराबाद व दिल्लीशी थेट जोडलेले आहे. दुसरे जवळचे स्थानक धाराशिव (उस्मानाबाद) (सुमारे २३ किमी).
  • रस्ता मार्ग:
    • सोलापूरपासून: सुमारे ४५ किमी (NH-52 महामार्ग, अंदाजे १ तास). सोलापूर बस स्थानकावरून दर अर्ध्या तासाने एसटी बसेस व शेअर टॅक्सी उपलब्ध.
    • पुण्यापासून: सुमारे २९५ किमी (पुणे – इंदापूर – सोलापूर – तुळजापूर मार्गे, अंदाजे ५.५ ते ६ तास).
    • मुंबईपासून: सुमारे ४४५ किमी (पुणे–सोलापूर महामार्गे).
    • छत्रपती संभाजीनगरपासून: सुमारे २७० किमी (बीड – धाराशिव मार्गे).
  • विमानतळ: सोलापूर किंवा पुणे व हैदराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ.

२. श्री भवानी माता मंदिर, प्रतापगड (सातारा जिल्हा)

  • कसे पोहोचाल: महाबळेश्वरपासून अवघ्या २१ किमी अंतरावर; पुण्यापासून वाई–पाचगणी–महाबळेश्वर मार्गे सुमारे १४० किमी आणि पोलादपूर (मुंबई–गोवा महामार्ग) पासून सुमारे ४० किमी.

प्रमुख सण आणि परंपरा

तुळजापुरात शारदीय नवरात्री (आश्विन महिना) अत्यंत भव्य प्रमाणात साजरी होते. यावेळी मंचकी निद्रा, घटस्थापना, विविध अलंकार पूजा (रथालंकार, मुरली अलंकार, शेषशाही अलंकार, भवानी तलवार अलंकार) आणि विजयादशमीचा सीमोल्लंघन सोहळा पाहण्यासाठी राज्यभरातून लाखो भाविक पायी येतात. गोंधळ आणि जागरण ही महाराष्ट्रातील पारंपरिक देवी उपासना आजही तुळजाभवानी भक्तांमध्ये जिवंत आहे.

यात्रेकरूंसाठी मार्गदर्शन

नवरात्री, कोजागिरी पौर्णिमा आणि शाकंभरी नवरात्रीत तुळजापुरात प्रचंड गर्दी असते. प्रवासापूर्वी अद्ययावत दर्शन पास, अभिषेक पूजा व निवासाची माहिती श्री तुळजाभवानी मंदिर संस्थानच्या अधिकृत प्रणालीवरून तपासून घ्यावी.

जाहिरात

Ad Space — bottom