मुख्य सामग्रीकडे जा
हिंदू देवता

भगवान श्री खंडोबा (मल्हारी मार्तंड) — सोन्याची जेजुरी, परंपरा आणि कसे पोहोचाल

महाराष्ट्राचे लोकदैवत व कुलदैवत श्री खंडोबा (मल्हारी मार्तंड) यांचा इतिहास, जेजुरी गड, पाली व नळदुर्ग मंदिरे, भंडारा परंपरा आणि कसे पोहोचाल याचे संपूर्ण मार्गदर्शन.

जाहिरात

Ad Space — top

भगवान श्री खंडोबा — ज्यांना मल्हारी मार्तंड, म्हाळसाकांत, खंडोजी आणि खंडेराया म्हणून ओळखले जाते — हे महाराष्ट्रातील कोट्यवधी भाविकांचे कुलदैवत आणि शौर्य व रक्षणाचे प्रतीक आहेत. मल्हारी माहात्म्य या पारंपरिक ग्रंथानुसार श्री खंडोबा हे भगवान शिवाचेच उग्र व तेजस्वी अवतार (मार्तंड भैरव) मानले जातात. महाराष्ट्रातच नव्हे तर कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशातही (मैलार लिंगा रूपात) खंडोबाची अपार भक्ती आढळते.

पौराणिक कथा आणि महाराष्ट्रातील लोकसंस्कृती

पारंपरिक कथेनुसार मणी आणि मल्ल या राक्षसांच्या अत्याचारापासून ऋषीमुनी व सामान्यांचे रक्षण करण्यासाठी भगवान शिवांनी मार्तंड भैरव रूपात अवतार घेतला. मल्लाचा पराभव केल्यानंतर त्याला मोक्ष देऊन शिवांनी स्वतःचे नाव मल्हारी स्वीकारले.

महाराष्ट्रातील अनेक समाजघटकांत तळी भंडार उचलणे, जागरण-गोंधळ करणे आणि वाघ्या-मुरळी परंपरेतून खंडेरायाची स्तुती गाणे ही शतकानुशतकांची जिवंत लोकसंस्कृती आहे. जेजुरी गडावर पिवळा भंडारा (हळद) आणि खोबरे उधळताना संपूर्ण गड सोन्यासारखा झळाळून उठतो — म्हणूनच जेजुरीला ‘सोन्याची जेजुरी’ म्हणतात.

जेजुरी गडाची वास्तुकला आणि ऐतिहासिक वारसा

पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यात डोंगरावर वसलेल्या जेजुरी गडावर पोहोचण्यासाठी सुमारे २००+ दगडी पायऱ्या असून दोन्ही बाजूंनी शिल्पसमृद्ध दीपमाळा व कमानी आहेत. ऐतिहासिक नोंदींनुसार १७ व्या व १८ व्या शतकात पेशवे व होळकर घराण्यांनी (विशेषतः मल्हारराव होळकर व अहिल्याबाई होळकर यांनी) मंदिराच्या तटबंदी, तळे आणि सभागृहांच्या उभारणीत मोलाचे योगदान दिले. गडामागेच डोंगरावर प्राचीन कडेपठार हे मूळ स्वयंभू स्थान स्थित आहे.

महाराष्ट्रातील प्रमुख खंडोबा मंदिरे आणि कसे पोहोचाल

१. श्री खंडोबा मंदिर, जेजुरी (पुणे जिल्हा)

  • रस्ता मार्ग:
    • पुण्यापासून: सुमारे ४८–५० किमी (हडपसर – दिवे घाट – सासवड – जेजुरी महामार्ग, अंदाजे १.५ तास). पुणे स्वारगेट व हडपसर येथून दर ३० मिनिटांनी एसटी बसेस व पीएमपीएमएल सेवा उपलब्ध.
    • मुंबईपासून: सुमारे १९५ किमी (मुंबई–पुणे द्रुतगती महामार्ग – पुणे – सासवड – जेजुरी मार्गे).
    • सातारा / फलटणपासून: नीरा – जेजुरी मार्गे सहज पोहोचता येते.
  • रेल्वे मार्ग: जेजुरी रेल्वे स्थानक पुणे–मिरज रेल्वे मार्गावर असून मंदिरापासून सुमारे २ किमी अंतरावर आहे. पुणे जंक्शनहून पॅसेंजर व एक्सप्रेस गाड्या थांबतात.
  • विमानतळ: पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (अंदाजे ५५ किमी).

२. श्री खंडोबा मंदिर, पाली (सातारा जिल्हा)

  • स्थान: कराड–सातारा दरम्यान तारळी नदीच्या तीरावर वसलेले अत्यंत प्राचीन खंडोबा देवस्थान.
  • कसे पोहोचाल: सातारा शहरापासून सुमारे २८ किमी आणि कराडपासून सुमारे २८ किमी (पुणे–बेंगळुरू NH-48 महामार्गावरील उंब्रजपासून सुमारे १२ किमी).

३. श्री खंडोबा मंदिर, अणदूर व नळदुर्ग (धाराशिव जिल्हा)

  • कसे पोहोचाल: सोलापूरपासून हैदराबाद महामार्गावर (NH-65) सुमारे ४० किमी (अणदूर) आणि ४८ किमी (नळदुर्ग); सोलापूर रेल्वे स्थानकावरून बस व टॅक्सीने सहज पोहोचता येते.

प्रमुख उत्सव आणि यात्रेकरूंसाठी मार्गदर्शन

  • चंपाषष्ठी (मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी): खंडोबाच्या नवरात्रोत्सवाची सांगता; या दिवशी वांग्याचे भरीत व बाजरीच्या भाकरीचा नैवेद्य अर्पण करण्याची पारंपरिक प्रथा आहे.
  • सोमवती अमावस्या: सोमवारी येणाऱ्या अमावस्येला जेजुरीत पालखी सोहळा आणि कऱ्हा नदीत स्नानाचा भव्य उत्सव साजरा होतो.
  • सूचना: रविवार आणि सोमवती अमावस्येला गडावर मोठी गर्दी असते. पायऱ्या चढताना वृद्ध व लहान मुलांनी सकाळच्या किंवा संध्याकाळच्या वेळेत दर्शन घेणे आरामदायी ठरते.

जाहिरात

Ad Space — bottom