भगवान श्री हनुमान (मारुतीराया, बजरंगबली, अंजनीसुत) हे अतुलनीय बल, बुद्धिमत्ता, ब्रह्मचर्य, निर्भयता आणि निस्सीम दास्यभक्तीचे आदर्श प्रतीक आहेत. महाराष्ट्रातील जवळपास प्रत्येक गावाच्या वेशीवर मारुतीचे मंदिर आढळते. १७ व्या शतकात समर्थ रामदास स्वामींनी महाराष्ट्रातील तरुणांमध्ये शारीरिक सामर्थ्य, संघटन आणि राष्ट्रभक्ती जागवण्यासाठी कृष्णा नदीच्या खोऱ्यात अकरा मारुतींची स्थापना केली.
समर्थ रामदास स्वामी स्थापित प्रसिद्ध ‘अकरा मारुती’ आणि कसे पोहोचाल
सातारा, सांगली आणि कोल्हापूर जिल्ह्यांत पसरलेल्या या अकरा मारुतींची यात्रा पुणे–कोल्हापूर (NH-48) महामार्गावरून १ ते २ दिवसांत सहज करता येते:
- शहापूर (सातारा): मसूरजवळ (कराड–सातारा दरम्यान उंब्रज/मसूर मार्गे सुमारे १० किमी).
- मसूर (सातारा): कराडपासून सुमारे १५ किमी (मसूर रेल्वे स्थानक जवळ).
- चाफळ — दास मारुती (सातारा): चाफळ श्रीराम मंदिरासमोर, उंब्रजपासून सुमारे १७ किमी.
- चाफळ — प्रताप (वीर) मारुती (सातारा): चाफळ गावामागेच दास मारुतीजवळ.
- शिंगणवाडी — खडीचा मारुती (सातारा): चाफळपासून फक्त ३ किमी अंतरावर रामघळीच्या जवळ.
- उंब्रज (सातारा): पुणे–बेंगळुरू राष्ट्रीय महामार्गावरच (NH-48) कराड व साताऱ्याच्या मधोमध.
- माजगाव (सातारा): चाफळपासून सुमारे ३ किमी.
- बहे (सांगली): वाळवा तालुक्यात कृष्णा नदीतील बेटावर; इस्लामपूरपासून सुमारे १२ किमी व कराडपासून २८ किमी.
- मनपाडळे (कोल्हापूर): वडगाव–हातकणंगले परिसरात, कोल्हापूरपासून सुमारे २८ किमी.
- पारगाव (कोल्हापूर): मनपाडळ्यापासून सुमारे ६ किमी, कोल्हापूरपासून सुमारे ३० किमी.
- शिराळे / बत्तीस शिराळा (सांगली): कराडपासून सुमारे ३६ किमी व इस्लामपूरपासून सुमारे २८ किमी.
महाराष्ट्रातील इतर सुप्रसिद्ध हनुमान मंदिरे
श्री भद्र मारुती मंदिर, खुलताबाद (छत्रपती संभाजीनगर)
- महत्त्व: येथे श्री हनुमानाची निद्रिस्त (शयनावस्थेतील) दुर्मिळ मूर्ती आहे. वेरूळ लेण्यांपासून आणि घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंगापासून अवघ्या ४–५ किमी अंतरावर हे मंदिर स्थित आहे.
- कसे पोहोचाल: छत्रपती संभाजीनगर रेल्वे स्थानकापासून सुमारे २५ किमी आणि विमानतळापासून सुमारे ३२ किमी; वेरूळ–घृष्णेश्वर यात्रेसोबत सहज दर्शन घेता येते.
पुणे शहरातील ऐतिहासिक मारुती मंदिरे
पुण्यात डुल्या मारुती (गणेश पेठ), जिलब्या मारुती, पत्रा मारुती, खुन्या मुरलीधर-मारुती आणि शनीपार मारुती ही पेशवेकालीन प्रसिद्ध मंदिरे पुणे रेल्वे स्थानकापासून ३–४ किमी परिसरात आहेत.
प्रमुख सण आणि उपासना
- हनुमान जयंती (चैत्र पौर्णिमा): सूर्योदयाच्या वेळी श्री हनुमान जन्मोत्सव, आरती, श्री हनुमान चालीसा, भीमरूपी महारुद्रा (मारुती स्तोत्र) पठण आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते.
- शनिवार व मंगळवार उपासना: महाराष्ट्रात शनिवारी रुईच्या पानांची माळ, शेंदूर व तेल अर्पण करण्याची पारंपरिक पद्धत आहे.