मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान श्रीराम हे सत्य, कर्तव्यनिष्ठा, धर्मपालन आणि आदर्श राज्यव्यवस्थेचे सर्वोच्च प्रतीक आहेत. महाराष्ट्राच्या भूमीचा रामायणाशी अनन्यसाधारण आध्यात्मिक संबंध आहे. वाल्मीकी रामायणातील अरण्यकांडाच्या पारंपरिक मान्यतेनुसार प्रभू श्रीराम, माता सीता आणि बंधू लक्ष्मण यांनी वनवासाचा मोठा काळ गोदावरी नदीतीरावरील पंचवटी (नाशिक) तसेच विदर्भातील रामटेक (रामगिरी) परिसरात व्यतीत केला.
संत एकनाथ आणि समर्थ रामदास स्वामींचा रामभक्ती वारसा
महाराष्ट्रात रामभक्तीला लोकचळवळीचे स्वरूप देण्याचे महान कार्य संत एकनाथ महाराज (भावार्थ रामायण) आणि १७ व्या शतकातील समर्थ रामदास स्वामी यांनी केले. समर्थांनी सातारा जिल्ह्यातील चाफळ येथे भव्य श्रीराम मंदिर स्थापन केले आणि संपूर्ण महाराष्ट्रात रामनामाच्या प्रचारासाठी मठ व मारुती मंदिरे उभारली.
महाराष्ट्रातील प्रमुख श्रीराम मंदिरे आणि कसे पोहोचाल
१. श्री काळाराम मंदिर, पंचवटी (नाशिक)
- महत्त्व: १८ व्या शतकात (इ.स. १७८२–१७९४ दरम्यान) सरदार रंगराव ओढेकर यांनी काळ्या पाषाणात बांधलेले हे भव्य मंदिर नागर स्थापत्यशैलीचा उत्कृष्ट नमुना आहे. येथे काळ्या दगडातील श्रीराम, सीता व लक्ष्मणाच्या मूर्ती आहेत. जवळच रामकुंड, सीता गुंफा व तपोवन स्थित आहेत.
- कसे पोहोचाल:
- रेल्वे मार्ग: नाशिक रोड रेल्वे स्थानकापासून सुमारे १० किमी; शहर बस, रिक्षा व कॅब सहज उपलब्ध.
- रस्ता मार्ग: मुंबईपासून सुमारे १७० किमी (NH-160 / समृद्धी महामार्ग) आणि पुण्यापासून सुमारे २१० किमी (NH-60).
- विमानतळ: नाशिक ओझर विमानतळ (अंदाजे २० किमी).
२. श्री राम गड मंदिर, रामटेक (नागपूर जिल्हा)
- महत्त्व: डोंगरावर वसलेले हे प्राचीन मंदिर विदर्भातील प्रमुख रामतीर्थ मानले जाते. महाकवी कालिदासांच्या मेघदूत काव्यातील ‘रामगिरी’ म्हणजेच रामटेक अशी साहित्यिक व ऐतिहासिक परंपरा आहे.
- कसे पोहोचाल:
- रस्ता मार्ग: नागपूर शहरापासून सुमारे ५० किमी (कामठी – मनसर – रामटेक मार्गे, सुमारे सव्वा तास).
- रेल्वे व विमानतळ: रामटेक रेल्वे स्थानक (सुमारे ४ किमी) किंवा नागपूर जंक्शन व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, नागपूर (सुमारे ५५ किमी).
३. श्रीराम मंदिर, चाफळ आणि सज्जनगड (सातारा जिल्हा)
- महत्त्व: समर्थ रामदास स्वामींनी १६४८ मध्ये स्थापन केलेले चाफळचे श्रीराम मंदिर आणि समर्थांचे समाधी स्थान असलेला सज्जनगड किल्ला (येथे प्रभू श्रीरामाच्या प्राचीन मूर्ती आहेत).
- कसे पोहोचाल:
- चाफळ: पुणे–बेंगळुरू महामार्गावरील (NH-48) उंब्रजपासून सुमारे १७ किमी (पाटण तालुका, सातारा जिल्हा); साताऱ्यापासून सुमारे ४५ किमी.
- सज्जनगड: सातारा शहरापासून अवघ्या १८ किमी अंतरावर; पायथ्यापर्यंत बस व खाजगी वाहने जातात, तेथून पायऱ्यांच्या मार्गाने गडावर पोहोचता येते.
श्रीराम नवमी उत्सव
चैत्र शुद्ध नवमीला संपूर्ण महाराष्ट्रात श्रीराम नवमी मोठ्या भक्तीने साजरी होते. काळाराम मंदिर (नाशिक) व चाफळ येथे भव्य रथोत्सव, दुपारी १२ वाजता श्रीराम जन्मोत्सव पाळणा, कीर्तन आणि सुंठवडा प्रसाद वाटपाची परंपरा आहे.